ملأ اوّل خواهد بود . و از اين لازم مىآيد كه حركت با عايق مثل حركت بىعايق باشد . و بر فرض آنكه نسبت رقّتين اكثر از نسبت زمانين [ 202 ] باشد ، بايد كه زمان حركت در ملأ اقلّ از زمان حركت در خلأ باشد . و شناعت اين ظاهرتر است . و اعتراض بر اين حجّت آن است كه در اين صورتى لازم مىآيد كه حركت لذاتها مستحقّ زمانى معيّن نباشد ، بلكه استحقاق زمان به حسب آن چيز باشد كه در مسافت حركت واقع باشد از مقاومه . و اين باطل است ، زيرا كه ماهيّت حركت قطع مسافت است ، و قطع جزء مسافت سابق بر قطع كل است . و همچنين قطع جزء جزء بر جزء . پس حركت لذاتها مستدعى زمان است . و از اين جاست كه حركت فلك واقع در زمان است و مقاومى براى آن نيست . اين قدر هست كه قوام مسافت موجب طول زمان حركت مىشود ، نه موجب اصل زمان حركت . و چون اين معنى معلوم شد مىگوييم كه هر سه حركت مفروضه متّفق‌اند در اصل زمانى كه به ازاء اصل حركت است و در حركت در خلأ همان حاصل است و بس . و آنچه به ازاء معاوقه است ظاهر است كه به قلّت و كثرت معاوقه قصير و طويل مىشود . پس يك ساعت به ازاء اصل حركت است ، و باقى ساعات به ازاء مقاومه مانند تسعه مثلا . پس اگر معاوقه به قدر عشر معاوقه باشد ذى المعاوقهء قليل مستحقّ يك ساعت از زمان خواهد بود به ازاء اصل حركت و مستحقّ عشر نه ساعت ، يعنى نه عشر ساعت خواهد بود به ازاء مقاومه . و از آن تساوى زمان ذى المعاوق و عديم المعاوق لازم نمىآيد . و اين شكّ را صاحب معتبر ايراد نموده است ، و امام رازى آن را پسنديده است ، و جواب از آن در مبحث « ميل » مذكور شد . « 1 » و از جملهء امور استبصاريّه كه بر بطلان خلأ دلالت دارد : يكى آن است كه هرگاه اناء ضيّق الرّأسى را كه در اسفل آن ثقبهء ضيّقه باشد از آب مملوّ سازند ، در صورتى كه سر آن را بگشانيد از آن ثقبه آب بيرون مىرود و چون مسدود گردانند بيرون نمىرود با ثقل طبيعى و ميل به جانب تحت . و سببش [ 203 ] ضرورت امتناع

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 4 ، صص 48 - 52 .